Cuốn sách khá dày với hơn 800 trang, cô động lịch sự phát triển và suy tàn của các xã hội trên thế giới, từ Maya cổ xưa và người Yacatan, người dân đảo Phục Sinh, người Anasazi, vùng Lưỡi Liềm Trù Phú, Angor Wat, Đại Zimbabwe… Diamond liệt kê 5 nguyên nhân dẫn đến sự diệt vong của các xã hội trên:
- Tổn hại môi trường.
- Thay đổi khí hậu.
- Liên hệ giữa xã hội và các lân bang thù địch.
- Liên hệ với những láng giềng thân thiện.
- Cách phản ứng của xã hội tới các vấn đề môi trường.
4 nguyên nhân đầu có thể chúng ta rất khó kiểm soát vì nhiều lý do khách quan, nhưng nguyên nhân thứ 5, cách phản ứng của xã hội tới các vấn đề môi trường, luôn luôn đóng vai trò cực kì then chốt, qua những bằng chứng về những xã hội sụp đổ cho thấy, có 4 nguyên nhân lớn dẫn đến việc các xã hội có phản ứng chưa hợp lý trong việc bảo vệ môi trường. Đầu tiên, là các xã hội không thể tiên liệu được vấn đề trước khi nó xuất hiện. Có nhiều lý do cho việc này. Thứ nhất, vì họ chưa từng trải qua vấn đề này, nên họ hoàn toàn không có kinh nghiệm. Kể cả nhiều khi tiên liệu được, thảm họa vẫn xảy ra, vì chúng ta có xu hướng lãng quên nhiều điều. Ví dụ như đợt lock down suốt 5 tháng năm 2021 tại Saigon do dịch Covid bùng phát, những tin tức về người chết vì Covid khiến người người đều hoang mang lo sợ, nhưng chỉ vài ngày sau khi Thành Phố mở cửa lại, mọi người lại ùa ra đường ăn uống vui chơi như chưa từng có chuyện gì xảy ra.
Nguyên nhân lớn thứ hai góp phần tạo ra thất bại của quyết định tập thể mặc dù vấn đề xuất hiện, mọi người lại không nhận thức được nó. Có 3 tác nhân chính phổ biến mà Diamond vạch ra. Thứ nhất, nguồn gốc của vấn đề rất khó nhận thấy. Ví dụ, việc xác định nguyên nhân lây nhiễm của biến thể delta rất mơ hồ, nhiều người ở nhà suốt mấy tháng trời vẫn bị dính virut, và người chích 2 mũi vaccine vẫn bị lây nhiễm.
Tác nhân thứ 2 có thể là những người quản lý sống ở những nơi xa xôi, không sâu sát với thực tế. Lý do mà người dân cao nguyên New Guinea có thể phát triển đến tận bây giờ là bởi tất cả người dân trong thung lũng đều sinh sống trực tiếp tại đây, nên khi có bất cứ sự thay đổi nào xảy ra, khả năng cảm nhận vấn đề của họ tốt hơn rất nhiều. Tác nhân thứ 3 và phổ biến nhất là do vấn đề diễn ra rất chậm và tích lũy dần theo thời gian, nên rất khó để nhận biết được khi nào nó thực sự hiện hữu. Ví dụ như trong đợt bùng dịch đầu tiên vào đầu năm 2020, chúng ta đều khá thờ ơ thậm chí xem thường những người đeo khẩu trang, mãi cho đến khi chứng kiến người thân, bạn bè mình mất vì Covid, chúng ta mới bắt đầu lo sợ.
Nguyên nhân lớn thứ ba của sự sụp đổ là dù tiên liệu được, dù nhận thức được, nhưng các xã hội lại không nỗ lực để tìm cách giải quyết vấn đề đó. Sở dĩ có đợt bùng dịch giữa năm 2021 ở Saigon là do chính phủ không áp dụng các biện pháp mạnh ngay khi xuất hiện những triệu chứng đầu tiên, tiêu biểu là cho người dân tự do đi du lịch vào dịp lễ 30/4 và 1/5, từ đó đã khiến Thành Phố phải trả giá nặng về mặt kinh tế khi phải lock down suốt 5 tháng.
Nhìn lại suốt lịch sử thế giới, Diamond viết “việc hành động hay không hành động của những vị vua, những thủ lĩnh và những chính trị gia ích kỷ, chỉ biết quan tâm tới lợi ích của bản thân thường là nguyên nhân khiến xã hội sụp đổ, trong đó có những vị vua Maya, những thủ lĩnh của người Norse ở Greenland và những chính trị gia Rwanda hiện đại đã được thảo luận trong cuốn sách này. Chính do thèm khát quyền lực nên các thủ lĩnh trên đảo Phục Sinh và các vị vua Maya có những hành động khiến hoạt động phá rừng càng thêm trầm trọng chứ không ngăn chặn nó, bởi địa vị và uy tín của họ phụ thuộc vào việc dựng những bức tượng và những đền đài ngày càng lớn hơn so với các đối thủ của mình.”
Bài học thành công ở những xã hội sống sót là làm sao nhóm thiểu số lãnh đạo không thể tách mình ra khỏi những hậu quả do hành động của họ gây ra.
Ngoài ra, tâm lý phủ nhận cũng khiến chúng ta có xu hương phớt lờ với rủi ro hơn. Diamond nêu một ví dụ rất hay về những người sống cách đập nước tới vài kilômét thì lại sợ đập vỡ hơn những người sống dưới chân đập. Đó chính là hiện tượng tâm lý phủ nhận: cách duy nhất để bảo vệ sự tỉnh táo của con người khi hằng ngày phải nhìn vào đập là phủ nhận khả năng nó có thể bị vỡ. Mặc dù tâm lý phủ nhận là một hiện tượng tâm lý cá nhân rõ ràng nhưng dường như nó cũng áp dụng với tâm lý tập thể.
Nguyên nhân lớn thứ 4 của sự thất bại về chuyện các xã hội tự đào hố chôn mình do là họ đã cố gắng giải quyết, nhưng lại không thành công. Rừng đã chặt hết, đất đã bạc màu, đê đỡ vỡ, số lượng người nhiễm bệnh quá cao, mọi vấn đề đã nằm ngoài khả năng giải quyết, và xã hội chỉ chờ đến ngày sụp đổ.
Tóm lại, Diamond đã xác định ra bốn lý do chính mà xã hội có thể đưa ra những quyết định tại hại.
Thứ nhất, họ không tiên liệu trước được vấn đề.
Thứ hai, đến khi vấn đề xuất hiện, họ cũng không biết.
Thứ ba, đến khi biết được vấn đề, họ cũng không cố gắng giải quyết vì mâu thuẫn lợi ích.
Và thứ tư, khi mọi chuyện đã quá muộn, họ muốn cũng không thể hoặc việc giải quyết sẽ quá tốn kém.
Kết thúc chương 14 của cuốn sách Sụp đổ, Diamond vẫn đặt hi vọng vào những nhà lãnh đạo tài ba, bên cạnh những nhà lãnh đạo ấu trĩ đã đưa xã hội của mình đến sụp đổ.
Từ những bài học đó, với Việt Nam, giải pháp khả dĩ nhất, có lẽ như Diamond nói về các xã hội cổ xưa: “người lãnh đạo phải dũng cảm nhận biết được đâu là vấn đề đang phát sinh hay chỉ là một vấn đề tiềm tàng, và áp dụng những biện pháp mạnh mẽ để giải quyết vấn đề trước khi nó trở thành một cuộc khủng hoảng dễ bùng nổ.”
Tham khảo Read Station